Dấu ấn kỹ thuật hỏa dược đặc biệt
Lịch sử quân sự Việt Nam ghi nhận chiến thắng Kỷ Dậu 1789 là một mốc son chói lọi với tốc độ hành quân và giải quyết chiến trường thần tốc. Tuy nhiên, các lý giải truyền thống thường tập trung vào yếu tố tinh thần và chiến thuật. Tiếp cận dưới góc độ kỹ thuật quân sự, Kỹ sư Vũ Đình Thanh -chuyên gia kỹ thuật /đại diện tại Việt Nam của cơ quan nghiên cứu và sản xuất NPO ALMAZ (Nga) đã dành 6 năm nghiên cứu để tìm hiểu về cấu tạo vũ khí thời hoàng đế Quang Trung. Kết quả nghiên cứu này nhận được sự quan tâm và phản biện từ các chuyên gia vũ khí, trong đó có Thượng tướng, Viện sĩ Nguyễn Huy Hiệu.
Hỏa lực được Quân đội Đại Việt phóng xuống từ thân voi là vũ khí tinh nhuệ tiêu diệt kẻ thù.
Theo phân tích của tác giả nghiên cứu, sức mạnh hỏa lực của quân đội Tây Sơn không chỉ dừng lại ở thuốc súng đen thông thường. Qua đối chiếu các mô tả trong sử sách nhà Thanh và nhà Nguyễn về những đám cháy "không thể dập tắt", "nóng như thò tay vào vạc dầu" hay "lửa rực trắng" với cái chết toàn thây “trong chốc lát", hàng vạn quân mất sức chiến đấu, tàn quân có dấu hiệu ngộ độc, ông Thanh nhận định đây là đặc tính điển hình của phốt pho (phosphorus). Nghiên cứu chỉ ra rằng, Đại Việt thời bấy giờ có thể đã khai thác nguồn nguyên liệu tự nhiên từ phân dơi và phân chim tích tụ lâu năm trong các hang động hoặc quần đảo. Đây là nguồn cung cấp dồi dào diêm tiêu và phốt pho, cho phép quân đội chế tạo hỏa dược với hàm lượng phốt pho cao.
Về cơ chế hoạt động, hỏa cầu hoặc đầu đạn hỏa hổ, hỏa tiễn của quân Đại Việt thời hoàng đế Quang Trung được cho là chứa phốt pho nguyên chất hoặc hỗn hợp phốt pho trộn nhựa thông và dầu mỏ. Khi phát nổ, phốt pho tiếp xúc với không khí sẽ tự bốc cháy dữ dội, tạo ra nhiệt độ cao (có thể lên tới hàng nghìn độ C) và đặc biệt là hút sạch oxy trong khu vực hẹp. Điều này lý giải cho các ghi chép về việc quân địch tử vong hàng loạt mà không có vết thương hở, hoặc các đám cháy lan truyền ngay cả trên mặt nước, gây khó khăn cực độ cho đối phương trong việc dập lửa. Tác giả nghiên cứu cũng đã tiến hành mô phỏng, phục dựng thực tế và đăng ký sáng chế cho loại hỏa dược có đặc tính cháy lâu, khó dập tắt này để ứng dụng cho các động cơ hiện đại.
Ứng dụng thực tế trên chiến trường và hiệu quả tác chiến
Từ góc độ thực địa, nghiên cứu của Kỹ sư Vũ Đình Thanh đã tái hiện lại cách thức quân đội Tây Sơn triển khai loại hỏa lực này tại các trận đánh then chốt như Đống Đa, Ngọc Hồi và khu vực sông Hồng. Tại đồn Đống Đa, việc sử dụng hỏa tiễn phóng từ trên lưng voi vào khu vực đồn trại khép kín đã phát huy tối đa hiệu quả của phốt pho.
Khi đầu nổ kích hoạt, phốt pho bùng phát trong không gian hẹp không chỉ gây cháy nổ thứ cấp mà còn triệt tiêu nguồn oxy, dẫn đến hiện tượng ngạt khí cục bộ. Giả thuyết này giải thích cho việc Sầm Nghi Đống và hàng nghìn quân sĩ tử vong nhanh chóng với tư thế giống như ngạt thở mà sử liệu cũ đôi khi nhầm lẫn là tự sát.
Tại trận Ngọc Hồi, quân Đại Việt không hề có ý định xông vào trong đồn mà chỉ dùng “hỏa tiễn hỏa châu bắn tới tấp“ vào trong đồn giặc, biến đồn giặc thành biển lửa, độc, không oxy khiến quân địch muốn sống sót phải chạy ra ngoài đồn kể cả việc dẫm phải địa lôi của chính chúng cài đặt, nhưng khi chạy ra ngoài thì bọn chúng đã có dấu hiệu bị ngộ độc, hoặc tai biến mất sức chiến đấu để quân ta dễ dàng tiêu diệt .
Mô hình thiết kế và cách thức chiến đấu của vũ khí thời Hoàng đế Quang Trung.
Tại mặt trận sông Hồng, giặc đã tính trước Đại Việt sẽ dùng hỏa công nên đã dàn quân hai bên sông Hồng để tiện dùng nước dập lửa. Sử liệu nhà Thanh có ghi chép về việc quân Tây Sơn dùng các ống phóng đốt cháy đối phương. Nghiên cứu cho rằng, hỗn hợp hỏa dược chứa phốt pho và nhựa thông có trọng lượng riêng nhẹ, nổi và cháy được trên mặt nước. Khi quân Thanh nhảy xuống sông để tránh hỏa lực, họ vẫn không thoát khỏi sự truy kích của loại lửa này, cộng với khói độc từ phốt pho gây ra tình trạng ngạt và ngộ độc khí diện rộng. Điều này phù hợp với mô tả về việc dòng sông bị tắc nghẽn do số lượng thương vong quá lớn.
Bên cạnh đó, kỹ thuật phóng cũng là một điểm nhấn công nghệ. Quân đội Tây Sơn được cho là đã sử dụng các ống phóng đặt trên lưng voi hoặc thuyền chiến. Đặc điểm của loại hỏa tiễn này là độ giật thấp, không tạo chớp lửa đầu nòng lớn, giúp duy trì sự ổn định cho phương tiện phóng (voi hoặc thuyền nhỏ) nhưng vẫn đảm bảo mật độ hỏa lực dày đặc. Việc làm chủ công nghệ chế tạo và vận hành vũ khí phốt pho cho thấy trình độ khoa học kỹ thuật quân sự tự chủ và tiên tiến của Đại Việt giai đoạn cuối thế kỷ 18, góp phần quan trọng vào việc bảo vệ chủ quyền lãnh thổ trước các thế lực ngoại xâm hùng mạnh.
