Trên chiếc tàu rời bờ Cam Ranh đi ra vùng biển mở, ông Nguyễn Văn Cư liên tục nhìn vào điện thoại. Hình ảnh từ camera dưới nước cho phép người ngư dân nhiều năm sống bằng nghề nuôi biển quan sát đàn cá bớp đang bơi trong hai chiếc lồng ngoài khơi, kiểm tra tình trạng cá và tính lượng thức ăn.
Cách nuôi ấy từng rất xa lạ với ông. Ngư dân Cam Ranh vốn quen những chiếc bè gỗ nằm trong vùng nước kín. Đưa lồng HDPE ra xa bờ đồng nghĩa với vốn đầu tư lớn hơn và chịu sóng gió mạnh hơn.
Hai chiếc lồng của gia đình ông Cư trị giá khoảng 530 triệu đồng. Quỹ Thiện Tâm hỗ trợ 70%, gia đình chịu phần còn lại. Đi cùng lồng nuôi là camera dưới nước, thiết bị định vị và hệ thống giám sát từ xa. 8 tháng sau, hai lồng cá cho sản lượng khoảng 24 tấn. Sau khi trừ chi phí, gia đình ông thu lợi nhuận gần 1 tỷ đồng. Hiệu quả cao hơn đáng kể so với hình thức nuôi lồng gỗ truyền thống.
Từ 10 hộ dân đầu tiên tham gia thử nghiệm, mô hình nuôi biển công nghệ cao sau đó được mở rộng cho hàng chục hộ khác tại Khánh Hòa.
Quỹ Thiện Tâm bắt đầu từ một quy mô khá khiêm tốn. Ngày 3/10/2006, Tập đoàn Vingroup chính thức ra mắt Quỹ. Những chương trình đầu tiên tập trung vào các gia đình khó khăn, người có công với cách mạng và những hoạt động nhân đạo trực tiếp.
Hai mươi năm sau, Quỹ từ thiện nhỏ ban đầu đã mở rộng lên hơn 46.000 tỷ đồng đã và đang được dành cho cộng đồng, với hoạt động trải khắp 34 tỉnh, thành và hơn 10 triệu người hưởng lợi.
Trong suốt 20 năm, một phần lớn hoạt động của Quỹ Thiện Tâm vẫn dành cho những nhu cầu rất trực tiếp của con người: một mái nhà cho gia đình khó khăn, một suất học bổng cho học sinh nghèo, chi phí chữa bệnh cho người không đủ khả năng chi trả hay sự chăm sóc lâu dài dành cho người có công.
Quy mô của những chương trình này ngày càng lớn. Gần 2 triệu suất quà đã được trao trong các dịp lễ, Tết; khoảng 27.000 nhà tình nghĩa, nhà tình thương được xây dựng cho người có công và các hộ khó khăn. Gần 1.000 Mẹ Việt Nam Anh hùng, cựu thanh niên xung phong và nạn nhân chất độc da cam được phụng dưỡng, hỗ trợ thường xuyên.
Đặc biệt, năm 2026, Vingroup dành 11.000 tỷ đồng cho chương trình tri ân người có công. Chỉ trong hơn một tháng triển khai đầu tiên, 1.413 Bà mẹ Việt Nam Anh hùng trên cả nước đã nhận hỗ trợ với tổng trị giá hơn 1.000 tỷ đồng. Đây cũng là một trong những chương trình có quy mô lớn nhất trong hành trình 20 năm của Quỹ.
Nhưng song song với những hoạt động hỗ trợ trực tiếp ấy, một cách làm khác cũng dần hình thành.
Thay vì chỉ giúp một gia đình vượt qua khó khăn trước mắt, Quỹ bắt đầu tìm cách trao cho họ một tài sản, một kỹ năng hay một phương thức sản xuất để có thể tự tạo ra thu nhập lâu dài.
Chương trình trao bò giống là một trong những bước chuyển sớm nhất. Khoảng 25.000 con bò đã được chuyển tới các hộ nghèo và, theo thống kê của Quỹ, hơn 11.000 hộ đã thoát nghèo thông qua các chương trình hỗ trợ sinh kế.
Một con bò khi ấy không đơn thuần là một món quà. Nó là tài sản sản xuất. Nếu chăn nuôi thuận lợi, từ một con bò ban đầu có thể hình thành đàn gia súc, khoản tích lũy và nguồn thu của cả gia đình.
Từ những chương trình như vậy, phạm vi hỗ trợ tiếp tục được mở rộng. Câu hỏi không còn chỉ là người dân đang thiếu gì, mà thêm một câu hỏi khác: điều gì có thể giúp họ tự tạo ra giá trị trong nhiều năm tới?
Vì thế, trong các chương trình những năm gần đây xuất hiện những hình thức hỗ trợ mới: liên kết hợp tác xã với hộ nghèo, hệ thống tưới thông minh, lồng nuôi biển HDPE, camera dưới nước hay thiết bị giám sát sản xuất từ xa.
Khoảng 200 hợp tác xã đã được hỗ trợ trong các chương trình liên kết với hộ nông dân nghèo; hệ thống tưới thông minh được triển khai tại 10 tỉnh; các mô hình nuôi biển công nghệ cao bắt đầu được thử nghiệm rồi mở rộng.
Câu chuyện của ông Nguyễn Văn Cư ở Cam Ranh nằm trong bước phát triển ấy.
Khoản hỗ trợ không dừng lại ở ngày hai chiếc lồng cá được bàn giao. Điều quan trọng hơn là một phương thức sản xuất mới được thử nghiệm, chứng minh hiệu quả rồi tiếp tục được đưa tới những hộ dân khác.
Đó cũng là một thay đổi trong hành trình của Quỹ Thiện Tâm: từ hỗ trợ một nhu cầu cụ thể của con người, mở rộng sang tạo ra những điều kiện để họ có thể tự thay đổi cuộc sống của mình.
Sự chuyển dịch rõ hơn trong lĩnh vực y tế.
Trong 20 năm, khoảng 7 triệu lượt người đã được khám, chữa bệnh thông qua các chương trình Quỹ tham gia hỗ trợ. Nhưng song song với việc giúp từng bệnh nhân, nguồn lực bắt đầu được đưa vào những người đứng phía sau bệnh nhân.
Khoảng 600 bác sĩ tại miền núi, hải đảo được hỗ trợ đào tạo chuyên môn. Một trong số đó là bác sĩ người Mông Giàng A Sếnh ở Si Ma Cai, Lào Cai.
Trước đây, những ca bệnh nặng ở một huyện vùng cao như Si Ma Cai thường phải chuyển lên tuyến trên. Sau khi được đào tạo chuyên khoa, bác sĩ Sếnh và đồng nghiệp có thể xử lý thêm nhiều ca ngay tại địa phương.
Có trường hợp một em bé hơn một tháng tuổi nhập viện trong tình trạng viêm phổi nặng, suy hô hấp. Thay vì phải vượt hàng chục kilomet đường núi để chuyển tuyến, em được điều trị ngay tại huyện và qua cơn nguy hiểm.
Khoản đầu tư lúc này không còn dành cho một bệnh nhân cụ thể. Nó được đặt vào một bác sĩ có thể tiếp tục chữa bệnh trong nhiều năm.
Logic tương tự nằm trong chương trình cô đỡ thôn bản. Khoảng 1.200 phụ nữ tại các vùng khó khăn đã được hỗ trợ đào tạo và duy trì hoạt động. Họ sống ngay trong cộng đồng, biết ngôn ngữ và tập quán địa phương, có thể tiếp cận những sản phụ ở nơi cơ sở y tế còn xa. Có những lúc kiến thức ấy được sử dụng trong hoàn cảnh rất bất ngờ.
Tại Sơn La, cô đỡ thôn bản Thào Thị Anh từng gặp một sản phụ chuyển dạ ngay bên đường. Không phòng sinh, không bác sĩ bên cạnh, chiếc túi dụng cụ vô trùng và những kỹ năng được học trở thành những thứ quan trọng nhất lúc ấy. Em bé nặng hơn 3 kg chào đời an toàn.
Một khóa đào tạo cho một người đã đi xa hơn chính người được đào tạo. Đó cũng là cách một khoản hỗ trợ bắt đầu tạo ra hiệu ứng kéo dài.
Năm 2025, Vingroup thông qua Quỹ Thiện Tâm cam kết tài trợ 1.000 tỷ đồng cho Đề án Cấp cứu ngoại viện cấp quốc gia. Khoản tiền này không chỉ dùng để mua xe cấp cứu hay thiết bị. Nó còn dành cho đào tạo nhân lực và xây dựng mô hình tổ chức hệ thống cấp cứu trước viện.
Một hệ thống cấp cứu tốt hơn có thể phục vụ những người mà người tài trợ sẽ không bao giờ biết tên. Cách tiếp cận ấy cũng xuất hiện trong phòng chống thiên tai.
Quỹ vẫn tham gia cứu trợ khi bão lũ xảy ra. Riêng trong hai đợt mưa bão năm 2025, khoảng 1.000 tỷ đồng được dành cho khắc phục hậu quả. Nhưng bên cạnh cứu trợ sau thiên tai, nguồn lực cũng được đưa vào những hoạt động phòng hộ trước khi thiên tai đến.
Đến nay đã có khoảng 150 công trình phòng tránh thiên tai và 655 trạm đo mưa tự động được hỗ trợ. Hàng trăm bể bơi cộng đồng được xây dựng để phòng chống đuối nước. Trong 20 năm, Quỹ ghi nhận đã hỗ trợ khoảng 400 km đường giao thông, gần 100 công trình nước sạch cùng hàng trăm công trình dân sinh.
Ở giáo dục, bên cạnh học bổng cho từng học sinh là hàng trăm trường học, nhà bán trú, bếp ăn và hàng chục nghìn máy tính được trao cho các trường khó khăn. Có một chi tiết nhỏ hơn nhưng nói khá rõ cách tiếp cận này, đó là Quỹ hỗ trợ biên soạn 6 bộ sách giáo khoa chữ nổi cho học sinh khiếm thị.
20 năm cũng đủ dài để một quỹ từ thiện đi từ những khoản hỗ trợ trực tiếp đến những chương trình tạo sinh kế, đào tạo con người và xây dựng những năng lực có thể tiếp tục phục vụ cộng đồng trong nhiều năm.
Có lần, khi được hỏi điều gì khiến Vingroup theo đuổi những việc lớn và khó, ông Phạm Nhật Vượng trả lời rất ngắn: "Đơn giản là chúng tôi muốn để lại gì đó cho đời!" Từ ngày Quỹ Thiện Tâm ra đời năm 2006 đến hành trình hôm nay, điều "gì đó" ấy đang được viết tiếp theo cách ngày càng rộng hơn.
