Đánh thức và phát huy di sản phi vật thể - Kỳ 1: Những giá trị đứng trước nguy cơ mai một

Một vùng đất, nhiều lớp văn hóa

Theo Bảo tàng Đồng Nai, địa phương hiện có 12 di sản văn hóa phi vật thể được ghi danh. Trong đó, Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ thuộc Danh sách đại diện của UNESCO và 11 di sản thuộc Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Các di sản trải rộng trên nhiều loại hình: kỹ thuật chế biến rượu cần, nghề dệt và đan lát, lễ hội truyền thống, nghi lễ cộng đồng, tập quán lao động và nghệ thuật trình diễn.

Ông Nguyễn Hồng Ân chia sẻ về những giá trị của di sản văn hóa phi vật thể và yêu cầu phát huy di sản sau khi được ghi danh.

11 di sản thuộc Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia gồm: Kỹ thuật chế biến rượu cần của người X'tiêng; Lễ hội Dua Tpeng (Phá bàu) của người Khmer; Lễ hội Miếu Bà Rá - Phước Long; Lễ hội Cầu bông của người Kinh; Nghề dệt thổ cẩm của người M'nông; Lễ hội Chùa Ông Cù Lao Phố; Nghề đan gùi của người X'tiêng; Nghề dệt thổ cẩm của đồng bào X'tiêng; Lễ giỗ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh; Lễ hội Sayangva của người Chơ Ro và Tập quán giã gạo chày tay của người X'tiêng, M'nông.

Riêng năm 2025, ba di sản gồm Lễ giỗ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh, Lễ hội Sayangva và Tập quán giã gạo chày tay được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Những con số ấy cho thấy sự phong phú về văn hóa của một vùng đất có nhiều cộng đồng cư dân cùng sinh sống. Nhưng danh sách di sản mới chỉ cho thấy Đồng Nai đang có gì, chưa trả lời được câu hỏi, những giá trị ấy đang sống như thế nào trong cộng đồng?

Ở xã Bù Gia Mập, nghệ nhân Thị Y Rơ, 76 tuổi, người M'nông, vẫn ngày ngày ngồi bên khung cửi. Đôi tay đã in dấu tuổi tác nhưng vẫn thoăn thoắt mắc sợi, phối màu, luồn từng đường chỉ. Những hoa văn đặc trưng của người M'nông dần hiện lên trên mặt vải.

Bà Thị Y Rơ, 76 tuổi, người M’nông ở xã biên giới Bù Gia Mập, vẫn ngày ngày bên khung cửi, gìn giữ nghề dệt thổ cẩm truyền thống.

Bà biết dệt từ nhỏ, được bà ngoại và mẹ truyền lại. Ngày trước, việc học nghề diễn ra ngay trong đời sống thường nhật. Các bà, các mẹ vừa làm việc trên nương rẫy, vừa chỉ cho con cháu cách mắc sợi, phối màu, tạo hoa văn. Sau mùa vụ, những người phụ nữ lại tập trung bên khung cửi.

Đó là cách một nghề truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác mà không cần giáo trình hay lớp học chính thức. Nhưng cũng chính phương thức truyền nghề ấy khiến di sản phụ thuộc rất lớn vào việc còn người biết nghề và còn người muốn học nghề hay không.

Chiến tranh từng khiến nghề dệt bị gián đoạn. Người dân vùng biên phải sơ tán, nguyên liệu khan hiếm, việc thực hành nghề không thể duy trì thường xuyên. Sau ngày hòa bình, bà Y Rơ trở lại với khung cửi, nối lại nghề cũ từ chính đôi tay của mình.

"Thế hệ trước đã truyền dạy cho mình thì mình phải tiếp tục truyền lại cho con cháu để cái nghề không bị mai một", bà nói.

Câu chuyện của bà Y Rơ cho thấy sức sống của di sản có thể bền bỉ đến đâu khi còn người giữ nghề. Nhưng đồng thời cũng đặt ra một câu hỏi: nếu thế hệ như bà không còn đủ sức ngồi bên khung cửi, ai sẽ tiếp tục?

Tập quán giã gạo bằng chày tay của đồng bào S’tiêng, M’nông một nét sinh hoạt truyền thống gắn với đời sống văn hóa của cộng đồng.

 Từ một khung cửi đến tiếng chày trong ký ức 

Dệt thổ cẩm lưu giữ văn hóa bằng những sợi chỉ và hoa văn. Ở nhiều cộng đồng X'tiêng, M'nông, những giá trị truyền thống còn được lưu giữ bằng âm thanh của lao động.

Tập quán này đã hình thành từ lâu đời, gắn với đời sống sản xuất và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Với người X'tiêng, tập quán từng hiện diện tại nhiều địa bàn cư trú; người M'nông chủ yếu duy trì ở Bù Đăng và Bù Gia Mập.

Già làng Điểu Đố, 106 tuổi, ở sóc Bù Môn, xã Bù Đăng, nhớ lại thời tiếng chày giã gạo từng là âm thanh quen thuộc trong đời sống cộng đồng.

Giã gạo không chỉ phục vụ nhu cầu ăn uống. Tiếng chày còn xuất hiện trong những sinh hoạt cộng đồng, lễ hội mừng lúa mới, hoạt động kết bạn cộng đồng, cầu mưa, cầu mùa...

Với cộng đồng gắn bó lâu đời với cây lúa, động tác giã gạo vì thế mang theo nhiều lớp ký ức về lao động, sản xuất và đời sống xã hội. Nhưng khi phương thức sản xuất thay đổi, những công việc thủ công trong đời sống hằng ngày cũng dần được thay thế. Một tập quán từng gắn với công việc thường nhật vì thế có nguy cơ chỉ còn xuất hiện trong những dịp trình diễn hoặc lễ hội.

Đó cũng là lúc ranh giới giữa "di sản đang sống" và "di sản được tái hiện" trở nên rõ hơn khi một nghề mất đi không chỉ đồng nghĩa với việc không còn sản phẩm.

Cùng với mất nghề có thể mất đi cách chọn nguyên liệu, kỹ thuật chế tác, cách phối màu, tên gọi hoa văn, câu chuyện được kể qua sản phẩm và những kinh nghiệm mà người đi trước truyền lại bằng lời nói, bằng động tác.

Lãnh đạo Tp.Đồng Nai trao bằng xếp hạng di tích quốc gia đối với di tích lịch sử Sóc Bom Bo cho đại diện xã Bom Bo, nơi lưu giữ tập quán giã gạo chày tay của người X’tiêng, M’nông.

Một tập quán biến mất cũng không chỉ là một hoạt động không còn được thực hiện. Đó có thể là sự đứt gãy của một phần ký ức cộng đồng.

Di sản phi vật thể đặc biệt ở chỗ không thể đặt vào tủ kính để bảo quản, nó tồn tại trong người biết, người làm, người hát, người kể và cộng đồng còn nhu cầu thực hành.

Việc một di sản được ghi danh là sự khẳng định giá trị mà cộng đồng đã gìn giữ qua nhiều thế hệ, nhưng danh hiệu không thể tự mình giữ nghề, giữ lễ hội hay giữ một tập quán.

Với Đồng Nai, 12 di sản đã được ghi danh là một tài sản văn hóa đáng kể, nhưng đằng sau danh sách ấy là những câu chuyện khác nhau về sức sống, sự đứt gãy và những giá trị đang đứng trước nguy cơ bị bỏ lại phía sau nhịp sống hiện đại. Vấn đề vì thế không chỉ là giữ lại những gì đã có, mà là tìm cách để cộng đồng có thể tiếp tục sống cùng di sản.

Đón đọc kỳ 2: Đánh thức và phát huy di sản phi vật thể: Khi cộng đồng nỗ lực giữ nghề