Hành trình gần 60 năm tìm mẹ của con trai liệt sĩ Lê Thị Riêng

Ký ức về mẹ từ chiếc vali và những dòng chữ

Chúng tôi gặp ông Lê Chí Công - con trai của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lê Thị Riêng, trong lúc các cán bộ, chiến sĩ vẫn miệt mài tìm kiếm hài cốt Anh hùng liệt sĩ đã hy sinh trong dịp Tết Mậu Thân 1968, được chôn dưới những tán cây trong Công viên Lê Thị Riêng (phường Hoà Hưng, TP Hồ Chí Minh).

Người con trai út của nữ anh hùng đứng lặng trước tấm bia mang tên mẹ tại Khu tưởng niệm Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lê Thị Riêng, nhưng mắt vẫn dõi về phía những rãnh đào đang tiếp tục được mở rộng. Trên tay ông là cuốn album gia đình đã cũ, lưu giữ những bức ảnh hiếm hoi của một mái ấm bị chiến tranh chia cắt.

Gần 60 năm qua, hành trình tìm mẹ của ông được nối dài bằng những lần trở lại công viên, những cuộc gặp nhân chứng và sự chờ đợi tin tức từ cơ quan chức năng. Mỗi khi có thêm một vị trí khai quật, một di vật hoặc bộ hài cốt được phát hiện, ông lại hy vọng câu trả lời về nơi mẹ nằm sẽ đến gần hơn.

“Năm 1960, khi phải xa mẹ để ra miền Bắc, tôi mới khoảng 4 tuổi. Ở độ tuổi ấy, tôi không thể ghi nhớ rõ khuôn mặt, giọng nói, hay khoảnh khắc chia tay mẹ. Tôi cũng không thể biết, đó là cuộc chia tay sẽ kéo dài mãi mãi...", ông Lê Chí Công cho biết.

Hình ảnh về mẹ trong tâm trí ông Lê Chí Công được ghép lại qua lời kể của đồng đội, người thân, cùng những bức ảnh, kỷ vật còn lưu giữ. “Sau này, qua lời kể của đồng đội của mẹ, cùng các cô dì, chú bác, hình ảnh của mẹ dần hiện lên rõ hơn trong tôi”, ông Công tâm sự.

Theo ông Lê Chí Công, từ những câu chuyện được nghe, ông hiểu thêm về mẹ, người phụ nữ kiên cường, người cán bộ cách mạng dành trọn cuộc đời cho đất nước.

Còn cuốn album gia đình là kỷ vật đặc biệt, giúp ông hình dung lại mái ấm trước khi cha mẹ tiếp tục hoạt động cách mạng, còn hai người con phải ra miền Bắc học tập.

Trước khi hai con ra Hà Nội, bà Lê Thị Riêng đã chuẩn bị một chiếc vali đựng đầy đủ hành lý, cùng những món đồ dành riêng cho các con. Bà còn tự tay làm cho mỗi người một chiếc gối nhỏ, cẩn thận thêu tên lên đó.

Theo ông Công, có lẽ mẹ đã linh cảm cuộc chia tay sẽ rất dài, bởi miền Nam khi ấy chuẩn bị bước vào giai đoạn chiến tranh ngày càng khốc liệt. Chiếc vali, đôi gối và những mảnh vải thêu tên không có giá trị lớn về vật chất. nhưng chứa đựng tất cả tình thương, sự chăm chút mà người mẹ có thể gửi theo hai con trong buổi chia xa.

“Những kỷ vật tuy đơn sơ, nhưng chứa đựng tất cả tình thương mẹ dành cho hai anh em tôi. Những món đồ ấy đã theo hai anh em trên hành trình ra Bắc, trở thành phần ký ức hữu hình còn sót lại sau chiến tranh", ông Công nói.

Trong cuốn album, bà Lê Thị Riêng còn ghi lại đặc điểm, tính cách của từng người con. Ở phần viết về ông Lê Chí Công, bà ghi con trai út là đứa trẻ vui tính, nói nhiều, hay trêu đùa, nhưng cần thời gian mới làm quen được với người lạ. Từng nét chữ nắn nót cho thấy dù bận rộn với công tác cách mạng, người mẹ vẫn quan sát và ghi nhớ những đặc điểm nhỏ nhất của con.

“Mỗi khi đọc lại những dòng chữ ấy, tôi cảm nhận rõ hơn tình thương và sự quan tâm mẹ dành cho mình”, ông Công chia sẻ.

Liệt sĩ Lê Thị Riêng sinh năm 1925, trong một gia đình nông dân nghèo tại xã Vĩnh Mỹ, huyện Giá Rai, tỉnh Bạc Liêu cũ, nay thuộc tỉnh Cà Mau.

Mồ côi mẹ khi mới hai, ba tuổi, bà lớn lên trong gian khó, sớm phải lao động tại một xưởng dệt và được giác ngộ cách mạng.

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, bà tham gia phong trào Phụ nữ Cứu quốc. Trải qua hai cuộc kháng chiến, bà được giao nhiều nhiệm vụ quan trọng như: Đoàn trưởng Hội Phụ nữ Cứu quốc tỉnh Rạch Giá, Phó Hội trưởng Phụ nữ Cứu quốc miền Đông Nam Bộ, Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam và Trưởng ban Phụ vận Khu ủy Sài Gòn - Gia Định. Bà cũng có nhiều đóng góp cho sự ra đời của Báo Phụ Nữ Giải Phóng.

Năm 1953, bà kết hôn với cán bộ cách mạng Lê Văn Ba, bí danh Lê Trọng Tam. Hai người con trai lần lượt chào đời, nhưng phải gửi ra miền Bắc để cha mẹ tiếp tục hoạt động. Sau khi chồng hy sinh, bà một mình gánh vác công tác cách mạng, gửi nỗi nhớ con vào những trang nhật ký.

Trong cuốn sổ tay hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia, bà từng viết về ước mong một ngày đất nước thống nhất, được gặp lại, ôm ấp và vỗ về các con. Ước mong bình dị ấy không thể thành hiện thực.

Bà bị bắt trong một chuyến công tác tại Đa Kao và hy sinh vào Tết Mậu Thân 1968. Tên tuổi của bà sau đó được đặt cho một công viên lớn giữa TP Hồ Chí Minh.

Năm 2001, bà được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Thế nhưng, nơi an nghỉ của nữ anh hùng vẫn là câu hỏi day dứt đối với gia đình suốt gần 60 năm.

Hy vọng từ những rãnh đào và giám định ADN

Sau ngày đất nước thống nhất, ông Công trở lại khu vực được cho là nơi an táng mẹ. “Từ năm 1976, tôi đã đến đây thắp hương cho mẹ. Dù thông tin về nơi chôn cất chưa rõ ràng, suốt 50 năm qua, tôi vẫn thường xuyên trở lại”, ông kể.

Khu vực Công viên Lê Thị Riêng trước đây là nghĩa địa Chí Hòa, nơi an táng nhiều cán bộ, chiến sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Khi nghĩa địa được giải tỏa để xây dựng công viên vào thập niên 1980, nhiều phần mộ được di dời. Vị trí an táng cụ thể của liệt sĩ Lê Thị Riêng và Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Trần Văn Kiểu từ đó bị thất lạc.

Suốt nhiều năm, ông Công vẫn đến thắp hương tại khu vực được cho là nơi tìm thấy nhiều hài cốt liệt sĩ. Mỗi chuyến đi là một lần ông hy vọng có thêm thông tin về mẹ. Tuy nhiên, thời gian đã lùi xa, địa hình công viên thay đổi, hồ sơ không còn đầy đủ và ký ức của các nhân chứng cũng dần phai mờ.

Cuộc tìm kiếm hiện nay mở ra tia hy vọng mới khi lực lượng chức năng triển khai khai quật trên phạm vi lớn. Theo Bộ Tư Lệnh TP Hồ Chí Minh, tính đến nay, tại Công viên Lê Thị Riêng đã tìm thấy 101 bộ hài cốt liệt sĩ và 5 bộ hài cốt tập thể. Căn cứ những di vật đi kèm, bước đầu nhận định nhiều hài cốt có thể thuộc về các chiến sĩ Quân Giải phóng và Biệt động Sài Gòn.

Mới đây, Bộ Tư Lệnh TP Hồ Chí Minh cũng phát hiện thêm một vị trí mộ liệt sĩ tại khu đất đồi trong công viên, cách điểm khai quật trước khoảng 100 m. Manh mối về khu vực này được củng cố từ lời kể của các nhân chứng lịch sử. Từ những ký ức còn lưu giữ sau nhiều thập niên, lực lượng chức năng khoanh vùng, đối chiếu tài liệu và mở rộng phạm vi tìm kiếm.

Ngoài ra, mỗi di vật được phát hiện đều được thu thập, bảo quản và nghiên cứu thận trọng. Một chiếc cúc áo, mảnh vải hoặc vật dụng cá nhân có thể góp phần xác định đơn vị, thời điểm hy sinh hay mở ra manh mối tìm kiếm thân nhân. Tuy nhiên, để xác định chính xác danh tính, cơ quan chức năng cần thêm các căn cứ khoa học.

Theo Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh, các cơ quan chức năng đặc biệt quan tâm đến việc xác định danh tính liệt sĩ Lê Thị Riêng, liệt sĩ Trần Văn Kiểu và những liệt sĩ được tìm thấy. Mẫu sinh phẩm ADN của thân nhân sẽ được đối chiếu với mẫu lấy từ các hài cốt đã quy tập. Kết quả giám định ADN sẽ là căn cứ khoa học và pháp lý quan trọng để xác định danh tính, đưa các liệt sĩ trở về với gia đình. Công việc này đòi hỏi sự chính xác, thận trọng, sự phối hợp giữa nhiều cơ quan và có thể cần thêm thời gian.

Theo ông Lê Chí Công, Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ mang đến niềm hy vọng rõ ràng nhất sau nhiều thập niên. Ông mong cuộc tìm kiếm không chỉ đưa mẹ mình trở về mà còn giúp nhiều gia đình kết thúc hành trình chờ đợi. “Tôi hy vọng mẹ tôi cùng nhiều liệt sĩ đang nằm lại nơi đây sẽ sớm được tìm thấy, trở về bên đồng đội và gia đình”, ông Công nói.

Bên dưới những tán cây xanh của công viên mang tên nữ anh hùng, cán bộ, chiến sĩ vẫn lặng lẽ bóc tách từng lớp đất, kiểm tra từng dấu vết. Ông Lê Chí Công vẫn đứng bên tấm bia, tay giữ cuốn album cũ. Cuộc chia tay từ năm ông lên 4 tuổi đã kéo dài gần 60 năm, nhưng người con ấy vẫn tin một ngày nào đó, mẹ sẽ trở về.