Phải có sự đan xen và bổ trợ của nhiều chủ thể
Để đạt mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong giai đoạn mới, việc nhìn nhận đúng vai trò của doanh nghiệp Nhà nước là điều then chốt. Nghị quyết 79 không đặt ra yêu cầu mở rộng bao cấp hay tăng tỉ trọng sở hữu, mà tập trung vào thiết kế lại nhiệm vụ, cơ chế và kỳ vọng, giúp doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) thực sự trở thành "đầu kéo" trong chiến lược tăng trưởng quốc gia.
Các DNNN cần được trao không gian thị trường lớn hơn, cơ chế huy động vốn linh hoạt hơn, được khuyến khích đổi mới công nghệ, đầu tư vào các ngành chiến lược, đồng thời chịu trách nhiệm rõ ràng về hiệu quả kinh doanh. Khi vai trò được định vị đúng và cơ chế vận hành phù hợp, DNNN sẽ là nhân tố quan trọng kích hoạt đầu tư tư nhân, nâng cao năng suất và củng cố nền tảng cạnh tranh, tạo đà bứt phá cho nền kinh tế.
DNNN có lợi thế là được nhận nguồn lực trực tiếp từ ngân sách, được ưu tiên về cơ chế tiếp cận đất đai, tài nguyên. Với sức mạnh hậu thuẫn từ nguồn lực quốc gia như vậy, các hoạt động kinh tế của Nhà nước phải tạo được sức lan tỏa, thu hút các khu vực kinh tế khác cùng tham gia vào chuỗi giá trị, từ đó thúc đẩy sự phát triển chung.
Ông Phan Đức Hiếu - Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội.
Trao đổi với Người Đưa Tin, ông Phan Đức Hiếu - Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội nói rằng, DNNN cùng với doanh nghiệp tư nhân và các thành phần kinh tế khác tạo thành hệ sinh thái chủ thể của nền kinh tế, nhưng DNNN được xác định là một lực lượng sản xuất vật chất quan trọng.
"Điều này rất đúng bởi trong một nền kinh tế độc lập, tự chủ, tự cường, muốn bền vững thì phải có sự đan xen và bổ trợ của nhiều chủ thể, không thể thiếu một trụ cột sản xuất vật chất có vai trò ổn định và dẫn dắt", ông Hiếu nói.
Theo ông Phan Đức Hiếu, kinh tế Nhà nước tồn tại dưới nhiều hình thức và tại Nghị quyết 79 tập trung nói đến 2 hình thức nổi bật là DNNN và đơn vị sự nghiệp công lập.
Trước hết, với DNNN, Nghị quyết 79 xác định định hướng phát triển theo hướng tập trung quy mô, đồng thời nâng cao chất lượng để hướng tới mục tiêu rộng hơn, khẳng định vị trí, vai trò của DNNN không chỉ trong nước mà cả khu vực và thế giới với trọng tâm phát triển ở các lĩnh vực then chốt và chiến lược như năng lượng, hóa chất, khoáng sản chiến lược, logistics… tức là các lĩnh vực thiết yếu, có ý nghĩa chiến lược đối với an ninh và sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Tiếp theo, Nghị quyết nhắc rất rõ một nhóm DNNN mà Nhà nước không cần thiết giữ cổ phần chi phối. Với nhóm này, thông điệp là phải tái cơ cấu mạnh mẽ và có thể theo các hướng như sáp nhập những doanh nghiệp phù hợp để hình thành các "trọng tâm, trọng điểm", tạo khu vực doanh nghiệp mạnh hơn, tập trung hơn hoặc cổ phần hóa, thậm chí nếu không cần giữ chi phối thì cổ phần hóa hết. Ngoài ra cũng có thể đưa về Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) hoặc giao về địa phương.
"Tuy nhiên Nghị quyết cũng nói rõ phải có lộ trình cổ phần hóa phù hợp. Tức là không phải "làm cho nhanh", mà phải "làm cho đúng", đúng lộ trình, đúng mục tiêu tối ưu nguồn lực", ông Phan Đức Hiếu nhấn mạnh.
Nghị quyết 79 đặt mục tiêu tái cơ cấu SCIC thành Quỹ đầu tư quốc gia.
Ông Hiếu cũng hoan nghênh nghị quyết đề cập việc tái cơ cấu toàn diện SCIC theo hướng kinh doanh vốn chuyên nghiệp và hướng tới hình thành một quỹ đầu tư quốc gia.
Theo ông, nếu làm được, mô hình này sẽ tạo ra một cơ chế sử dụng nguồn lực Nhà nước chủ động hơn, thị trường hơn, dẫn dắt hơn. Mô hình đã gợi liên tưởng tới các mô hình ở Singapore, Indonesia… nơi Nhà nước phát huy vai trò dẫn dắt, lan tỏa, tiên phong trong lĩnh vực và công nghệ mới; thậm chí đầu tư ra nước ngoài để học hỏi, tích lũy năng lực. Điểm khác biệt của mô hình quỹ là hoạt động theo nguyên tắc thị trường, nhanh nhạy và hiệu quả.
Ông Phan Đức Hiếu nhận xét, mạch xuyên suốt của Nghị quyết 79 là phát triển DNNN không phải bằng cơ chế ưu ái đặc quyền. Tinh thần nghị quyết thể hiện rõ, DNNN phải theo các nguyên tắc thị trường, không độc quyền, cạnh tranh song song với các khu vực khác.
Đồng thời, nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu hợp tác và liên kết giữa Nhà nước với các nhà đầu tư khác, tận dụng năng lực, nguồn lực, trí tuệ và sự nhanh nhạy, linh hoạt của khu vực tư nhân. Tức là quan hệ bổ trợ, chứ không phải quan hệ "một mình một chợ".
"Cốt lõi ở đây là thúc đẩy doanh nghiệp Nhà nước hiểu rõ không bao cấp, không độc quyền, không ưu ái, mà phát triển bằng quản trị theo thông lệ, và bằng môi trường cạnh tranh minh bạch, bình đẳng. Thực tiễn và cả lý thuyết đều cho thấy chỉ có cạnh tranh mới nâng năng lực, mới phát huy hiệu quả và sáng tạo", ông Hiếu nói thêm.
Công cụ khắc phục các "khuyết tật" của cơ chế thị trường
Chia sẻ với Người Đưa Tin, Thứ trưởng Bộ Tài chính Cao Anh Tuấn nhấn mạnh việc cần nhìn nhận rõ vai trò của DNNN không chỉ nằm ở đóng góp trực tiếp vào thu NSNN, mà còn ở việc giữ vai trò dẫn dắt, ổn định các cân đối lớn của nền kinh tế, "là công cụ, lực lượng vật chất quan trọng để Nhà nước giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, định hướng, điều tiết, dẫn dắt thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, khắc phục các "khuyết tật" của cơ chế thị trường".
Trong nhiều trường hợp, hiệu quả kinh tế - xã hội tổng thể mà DNNN mang lại không thể chỉ đo bằng số thu nộp ngân sách trong ngắn hạn. Do đó, mức đóng góp trực tiếp vào thu ngân sách của khu vực DNNN không thể so sánh đơn thuần với khu vực tư nhân hay khu vực có vốn đầu tư nước ngoài.
Thứ trưởng Bộ Tài chính Cao Anh Tuấn.
Theo Thứ trưởng, khu vực DNNN từng bước được sắp xếp, thu gọn, tập trung vào những lĩnh vực mới hoặc có tính chất quan trọng của nền kinh tế như: năng lượng, kết cấu hạ tầng quốc gia, tài chính, công nghiệp viễn thông, công nghiệp bán dẫn, công nghệ lõi,...
Trong khi đó, không gian phát triển của khu vực kinh tế tư nhân ngày càng được mở rộng, trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng, tạo việc làm và đóng góp chủ yếu vào nguồn thu ngân sách Nhà nước.
"Việc tỉ trọng thu từ DNNN giảm dần nhưng số thu vẫn tăng cho thấy nền kinh tế đang vận hành theo hướng hiệu quả hơn, phân bổ nguồn lực hợp lý hơn, phù hợp với mục tiêu phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa", Thứ trưởng cho hay.
Trong thời gian tới, Bộ Tài chính sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành, địa phương sắp xếp lại DNNN, tập trung giữ những lĩnh vực then chốt, thiết yếu theo Nghị quyết của Quốc hội về kế hoạch cơ cấu lại nền kinh tế; đẩy mạnh cơ cấu lại DNNN theo hướng nâng cao hiệu quả, minh bạch tài chính, quản trị theo chuẩn mực quốc tế; đồng thời, khai thác tốt hơn nguồn thu từ cổ tức, lợi nhuận sau thuế và quá trình sắp xếp, cổ phần hóa DNNN.
Cơ hội chiến lược để nâng cấp năng lực quản trị quốc gia
Theo TS. Nguyễn Sĩ Dũng - nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, để Nghị quyết 79 thực sự đi vào cuộc sống và tạo ra bước phát triển đột phá, vấn đề then chốt không chỉ nằm ở việc quán triệt đầy đủ chủ trương, mà còn ở khả năng chuyển hóa các định hướng của Nghị quyết thành năng lực quản trị và điều hành cụ thể.
Nói cách khác, chất lượng thực thi Nghị quyết 79 phụ thuộc trực tiếp vào việc nâng cao năng lực quản trị kinh tế Nhà nước trong toàn bộ chuỗi từ xác định mục tiêu, phân bổ nguồn lực, tổ chức thực hiện đến giám sát và đánh giá kết quả.
TS. Nguyễn Sĩ Dũng - nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội.
Theo ông Dũng, Nghị quyết 79 không chỉ đặt ra những yêu cầu mới đối với phát triển kinh tế Nhà nước, mà quan trọng hơn, mở ra một cơ hội chiến lược để nâng cấp năng lực quản trị quốc gia. Khi năng lực quản trị được nâng cao, kinh tế Nhà nước sẽ không còn được đo bằng vai trò hình thức hay quy mô nguồn lực, mà bằng khả năng dẫn dắt, kiến tạo và tạo dựng niềm tin cho toàn bộ nền kinh tế.
Ông nhấn mạnh, thực hiện Nghị quyết 79 không đơn thuần là triển khai một chủ trương phát triển kinh tế Nhà nước, mà là một quá trình tự làm mới năng lực quản trị của Nhà nước, từ tư duy điều hành, cách thức phân bổ nguồn lực đến trách nhiệm giải trình và chuẩn mực hành vi công vụ. Đây chính là chìa khóa để mỗi quyết định sử dụng nguồn lực công tạo ra giá trị gia tăng cao hơn, mỗi chính sách phát triển phát huy tác động lan tỏa mạnh mẽ hơn.
