Trái chín đầy vườn nhưng đầu ra bế tắc
Tại xã Tam Ngãi, một trong những vùng trồng cam sành lớn của tỉnh Vĩnh Long, không khí thu hoạch vốn nhộn nhịp nay trở nên trầm lắng. Trên nhiều tuyến kênh nội đồng, những vườn cam vào vụ chín rộ nhưng lượng người đến mua thưa thớt, trái cam chín vàng treo đầy cành mà chủ vườn vẫn chần chừ chưa dám hái.
Chia sẻ với Người Đưa Tin, ông Nguyễn Văn Bảy, người có hơn 7 năm gắn bó với cam sành cho biết, gia đình hiện còn khoảng 2.300 m² cam xen dừa. Những năm giá cam ổn định, mỗi công đất mang về nguồn thu đủ để trang trải sinh hoạt và tái đầu tư. Thế nhưng, vài năm nay, giá cam tại vườn thường xuyên chỉ quanh mức 2.000 – 3.000 đồng/kg, thấp hơn nhiều so với chi phí sản xuất.
Giá cam sành rớt sâu khiến nhiều nhà vườn Vĩnh Long thu hoạch cầm chừng, trái chín nhưng đầu ra bấp bênh, thu nhập không đủ bù chi phí sản xuất.
"Nếu trồng chuyên canh, năng suất 1 công có thể đạt khoảng 10 tấn/năm, còn xen canh chỉ khoảng một nửa. Nhưng dù đạt sản lượng nào thì với giá này cũng không có lời. Với giá này, tôi bán xong không đủ trả tiền phân thuốc", ông Bảy nói.
Cách đó không xa, bà Lê Thị Ngọc chia sẻ, từng là hộ trồng cam với diện tích khoảng 13.000m² nay chỉ còn duy trì hơn 1.200m² đất cam của gia đình. Trước đây, gia đình bà thuê hơn 10.000m² đất để trồng cam với kỳ vọng làm ăn lâu dài. Tuy nhiên, sau nhiều năm thua lỗ liên tiếp, bà buộc phải trả lại phần lớn diện tích thuê.
"Thời điểm giá cao, cam là nguồn sống chính của cả gia đình. Còn bây giờ, làm cầm chừng để giữ vườn chứ không dám đầu tư. Chăm ít thì cam xấu, mà chăm nhiều thì càng lỗ", bà Nhàn chia sẻ.
Theo nông dân trồng cam, chi phí đầu tư cho 1 ha cam sành khoảng 450 triệu đồng, bao gồm tiền thuê đất, cây giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, hệ thống tưới và nhân công.
Trong khi đó, với giá bán hiện nay, mỗi năm người trồng cam lỗ từ 100 – 200 triệu đồng/ha. Không ít hộ phải vay vốn ngân hàng hoặc mượn xoay vòng trong gia đình để duy trì sản xuất, nhưng khả năng trụ lại ngày càng hạn chế.
Nhà vườn thu hoạch cầm chừng, nhiều trái không còn được thu gom kịp thời.
Không chỉ nông dân, thương lái cũng chịu tác động. Anh Phan Văn Minh (thương lái tại Tam Ngãi) cho biết, sản lượng thu mua giảm mạnh vì cam khó tiêu thụ, chất lượng không đồng đều, trong khi chi phí vận chuyển, kho bãi ngày càng tăng. "Có lúc muốn mua nhiều để giúp bà con nhưng mua về bán không được thì cũng lỗ".
Theo anh Minh, nguyên nhân chính khiến giá cam sành lao dốc là việc phát triển diện tích thiếu kiểm soát, chạy theo phong trào, trong khi khâu chế biến, bảo quản và mở rộng thị trường chưa theo kịp, đã dẫn đến tình trạng cung vượt cầu kéo dài. Hệ quả là giá cam liên tục ở mức thấp, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hiệu quả sản xuất và đời sống người trồng cam.
Địa phương tìm hướng đi mới
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long, toàn tỉnh hiện có khoảng 24.790ha trồng cam, sản lượng đạt gần 1,2 triệu tấn/năm.
Trong đó, diện tích cam sành chiếm nhiều nhất. Việc phát triển nhanh diện tích, trong khi thị trường tiêu thụ chủ yếu nội địa, khiến cung vượt cầu, giá cam ở mức thấp nhiều năm liền, ảnh hưởng nghiêm trọng đến hiệu quả sản xuất và đời sống người trồng cam.
Trước thực trạng giá cam giảm sâu, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Tam Ngãi Trần Thanh Bình, cho biết, địa phương đang tìm hướng đi phù hợp nhằm đảm bảo sinh kế cho người dân.
Xã đang rà soát lại toàn bộ diện tích trồng cam trên địa bàn, những vườn cam còn hiệu quả, phù hợp quy hoạch sẽ tiếp tục duy trì nhưng theo hướng nâng cao chất lượng, giảm chi phí sản xuất, sản xuất an toàn và tăng cường liên kết tiêu thụ.
Cam sành chín đầy cành trong vườn.
Đối với diện tích trồng cam kém hiệu quả, già cỗi hoặc không phù hợp điều kiện canh tác, địa phương định hướng chuyển đổi sang cây trồng khác cho hiệu quả kinh tế cao hơn.
Cũng theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Vĩnh Long Lê Văn Đông, trước những khó khăn kéo dài của ngành hàng cam sành, tỉnh đang triển khai kế hoạch nâng cấp chuỗi giá trị theo hướng tổ chức lại sản xuất, tăng cường liên kết và mở rộng thị trường tiêu thụ.
Mục tiêu là giảm dần sự phụ thuộc vào thương lái, nâng cao giá trị gia tăng và bảo đảm sinh kế bền vững cho người trồng cam. Trong lộ trình này, dự án Phát triển chuỗi giá trị nông nghiệp thông minh thích ứng biến đổi khí hậu (CSAT) đóng vai trò hỗ trợ kỹ thuật, kết nối các tác nhân trong chuỗi và thúc đẩy sản xuất theo hướng bền vững.
Hiện nay, diện tích cam sành của tỉnh phần lớn vẫn sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, tỷ lệ liên kết thấp, trong khi sản phẩm tiêu thụ chủ yếu qua kênh thương lái và tập trung vào thị trường nội địa. Thực trạng này khiến ngành hàng cam sành dễ bị tổn thương trước biến động cung – cầu và giá cả.
Trên cơ sở đó, kế hoạch nâng cấp chuỗi giá trị cam sành được triển khai đồng bộ từ khâu sản xuất đến tiêu thụ. Trọng tâm là xây dựng vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn GAP, hữu cơ và OCOP, gắn với hoàn thiện mẫu mã, bao bì, logo và đẩy mạnh quảng bá sản phẩm. Đồng thời, tỉnh hỗ trợ xây dựng mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.
Cam sành đạt chuẩn VietGAP, hữu cơ được định hướng đưa lên sàn thương mại điện tử, tăng cường liên kết với doanh nghiệp và vựa thu mua nhằm mở rộng đầu ra, góp phần ổn định giá bán cho người trồng cam.
Ở khâu tổ chức sản xuất, Vĩnh Long chú trọng phát triển các hợp tác xã cam sành theo mô hình liên kết chuỗi, khuyến khích thương lái tham gia với vai trò đối tác liên kết để tăng tính gắn kết giữa các khâu.
Các hợp tác xã được hỗ trợ đưa sản phẩm đạt chứng nhận VietGAP, hữu cơ lên sàn thương mại điện tử, tăng cường liên kết với doanh nghiệp, vựa thu mua trong và ngoài tỉnh nhằm mở rộng đầu ra, ổn định giá bán.
Song song đó, tỉnh triển khai mô hình cung ứng – tiêu thụ tập trung thông qua hợp tác xã nhằm nâng cao năng lực điều phối sản xuất, giảm rủi ro thị trường cho người trồng cam. Các chương trình đào tạo về kỹ năng tiếp cận thị trường, liên kết chuỗi giá trị và ứng dụng công nghệ thông tin cũng được tổ chức thường xuyên cho các hợp tác xã.
Thông qua quá trình nâng cấp chuỗi giá trị, Vĩnh Long đặt mục tiêu đến năm 2030 hình thành vùng sản xuất cam sành đạt chuẩn, có sản phẩm OCOP, hợp tác xã hoạt động hiệu quả, từng bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất theo chuỗi giá trị khép kín, góp phần ổn định thu nhập cho nông dân và phát triển ngành hàng cam sành theo hướng bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu.
Con đường phía trước còn nhiều thách thức, nhưng với định hướng đúng đắn và sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền, doanh nghiệp, hợp tác xã và người nông dân, cam sành Vĩnh Long hoàn toàn có cơ hội bước sang một giai đoạn phát triển mới nơi giá trị không chỉ nằm ở sản lượng, mà được khẳng định bằng chất lượng, thương hiệu và tính bền vững của cả chuỗi sản xuất.
Đ.Vũ
