GS.TSKH Dương Quý Sỹ, người đặt nền móng cho một lĩnh vực rất mới mẻ nhưng liên quan trực tiếp đến sức khỏe của hàng chục triệu người Việt - Ảnh: VGP
Nhiều năm qua, khi nhắc đến y học giấc ngủ tại Việt Nam, giới chuyên môn và bệnh nhân đều nhớ đến ông - GS.TSKH Dương Quý Sỹ – người đặt nền móng cho một lĩnh vực còn rất mới mẻ nhưng liên quan trực tiếp đến sức khỏe của hàng chục triệu người Việt.
Theo các thống kê chuyên ngành, tại Việt Nam có hơn 1 triệu trẻ em và 4 triệu người lớn bị ngủ ngáy, ngưng thở khi ngủ; hơn 10 triệu người trưởng thành bị mất ngủ. Đặc biệt, các rối loạn giấc ngủ lại âm thầm diễn biến qua nhiều năm, để lại hậu quả nặng nề như tăng huyết áp, tiểu đường, xơ vữa mạch máu, sa sút trí tuệ và đột quỵ.
"Người ta có thể sợ ung thư, sợ nhồi máu cơ tim nhưng lại xem nhẹ ngủ ngáy và mất ngủ. Trong khi đó, rối loạn giấc ngủ chính là mảnh đất âm thầm nuôi dưỡng các bệnh lý nguy hiểm ấy", GS.TSKH Dương Quý Sỹ nhấn mạnh.
GS.TSKH Dương Quý Sỹ phát biểu tại cuộc gặp mặt của Thủ tướng Chính phủ với đại diện các nhà khoa học tiêu biểu trong lĩnh vực y tế và Giám đốc các bệnh viện Trung ương nhân Kỷ niệm 71 năm Ngày Thầy thuốc Việt Nam 27/2 - Ảnh VGP/Nhật Bắc
Từ "giấc ngủ" quên trong chuyên môn
Hiệp hội Giấc ngủ thế giới (World Sleep Society), tổ chức tiền thân là Hiệp hội Y học giấc ngủ thế giới (WASM), đã khởi xướng Ngày Giấc ngủ thế giới (World Sleep Day) lần đầu tiên vào năm 2008. Tổ chức này quy tụ các chuyên gia nhằm nâng cao nhận thức toàn cầu về tầm quan trọng của giấc ngủ.
Sau gần 11 năm, đến cuối năm 2019, Hội Y học Giấc ngủ Việt Nam chính thức được thành lập. GS.TSKH Dương Quý Sỹ giữ vai trò Chủ tịch. Đây không chỉ là một cột mốc nghề nghiệp, mà còn là bước ngoặt của y học giấc ngủ nước nhà.
Ông chia sẻ, muốn bảo vệ sức khỏe cộng đồng, chúng ta phải bắt đầu từ giấc ngủ. Không có giấc ngủ khỏe thì không có một xã hội khỏe mạnh".
Ngay sau khi thành lập, Hội đã triển khai các chương trình đào tạo bài bản, với hơn 600 cán bộ y tế được cấp chứng chỉ đo đa ký giấc ngủ, các khóa đào tạo 3 tháng về chẩn đoán và điều trị ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ (OSA) liên tục được triển khai, cùng với 37 chuyên đề về rối loạn giấc ngủ ngoài OSA và 60 chuyên đề về rối loạn giấc ngủ ở trẻ em.
"Đào tạo nhân lực là giải pháp bền vững nhất. Một bác sĩ hiểu đúng về giấc ngủ sẽ cứu được hàng nghìn bệnh nhân trong suốt sự nghiệp của mình", GS.TSKH Dương Quý Sỹ nhấn mạnh.
GS.TSKH. Dương Quý Sỹ trong thời gian làm bác sĩ chuyên khoa hô hấp tại Bệnh viện Cochin – Paris (năm 2006).
Cảnh báo về "kẻ giết người thầm lặng" mang tên OSA
Ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ (OSA) là một trong những bệnh lý được GS.TSKH Dương Quý Sỹ đặc biệt quan tâm. Ở trẻ em, OSA thường do amiđan to hoặc béo phì gây hẹp đường thở. Trẻ có thể tăng động, giảm chú ý, học tập sa sút. Ở người lớn, OSA liên quan đến thừa cân, vòng cổ lớn, tuổi cao và nguy cơ đột quỵ tăng mạnh khi chỉ số AHI vượt quá 30 lần/giờ.
"Một người ngủ ngáy to không chỉ làm phiền người bên cạnh, họ có thể đang đối mặt với nguy cơ đột quỵ bất cứ lúc nào nếu không được chẩn đoán và điều trị", Giáo sư cảnh báo.
Trong giai đoạn 2024–2025, Hội Y học Giấc ngủ Việt Nam đã tầm soát OSA cho bệnh nhân tim mạch, đái tháo đường, béo phì tại nhiều bệnh viện trên cả nước. Gần 500 người được đo đa ký hô hấp miễn phí. Kết quả cho thấy, hơn 75% trong nhóm nguy cơ cao mắc OSA.
"Con số ấy đủ để chúng ta không thể thờ ơ", ông nói.
Điều trị OSA ở trẻ chủ yếu là cắt amiđan, nạo VA; ở người lớn là giảm cân, ngủ nghiêng, sử dụng máy thở áp lực dương liên tục (CPAP).
GS.TSKH. Dương Quý Sỹ được phong hàm Giáo sư chính thức Đại học Y khoa Penn State (2016 - 2030).
Điều trị giấc ngủ không chỉ là… uống thuốc
Không chỉ OSA, mất ngủ cũng là "đại dịch thầm lặng". Trẻ em thức khuya vì điện thoại, người lớn làm việc xuyên đêm, uống cà phê muộn, sử dụng thiết bị điện tử trước khi ngủ. Tất cả đang phá vỡ nhịp sinh học.
Trong khi đó, thuốc ngủ không phải là giải pháp đầu tiên. Thay đổi nhận thức và hành vi mới là nền tảng, ông khẳng định.
Liệu pháp nhận thức – hành vi cho mất ngủ (CBT-I), chế độ ăn giàu melatonin và tryptophan, tiếp xúc ánh sáng buổi sáng, hạn chế ánh sáng mạnh buổi tối, thư giãn cơ trước khi ngủ… là những biện pháp được GS Dương Quý Sỹ và cộng sự hướng dẫn rộng rãi.
"Chỉ vào giường khi buồn ngủ và hãy để phòng ngủ là nơi nghỉ ngơi chứ không phải văn phòng làm việc", GS Dương Quý Sỹ thường nhắc bệnh nhân như vậy.
Nhà khoa học với khát vọng công nghệ Việt
Không dừng ở đào tạo và điều trị, GS Dương Quý Sỹ còn cùng cộng sự phát triển nhiều sáng chế phục vụ cộng đồng như: camera thông minh phát hiện buồn ngủ sớm cho tài xế; ứng dụng miễn phí SleepCare VSSM; quy trình nhạc Binaural Beat hỗ trợ giấc ngủ; tai nghe thông minh đánh giá chất lượng giấc ngủ và đề án máy thở CPAP thông minh chi phí thấp sản xuất tại Việt Nam.
Ông cho rằng, công nghệ phải phục vụ người dân, nhất là những người có thu nhập thấp. Một chiếc máy thở giá phù hợp có thể cứu sống rất nhiều người.
Hiện nay, GS Dương Quý Sỹ đang hướng dẫn hơn 10 nghiên cứu sinh về bệnh lý giấc ngủ, đồng thời chủ trì nhiều nghiên cứu đa trung tâm: tần suất OSA ở người Việt trưởng thành; rối loạn giấc ngủ của nhân viên y tế trong và sau Covid-19; nghiên cứu OSA ở bệnh nhân tim mạch, tiểu đường, béo phì…
Những dữ liệu này đã được báo cáo tại các hội nghị khu vực và thế giới, trở thành cơ sở tham mưu cho Bộ Y tế xây dựng chiến lược chăm sóc sức khỏe giấc ngủ.
GS.TSKH.Dương Quý Sỹ nhận giải thưởng Nhà giáo giáo dục nghề nghiệp tiêu biểu của Bộ Lao động & TBXH vào tháng 11/2022
"Giấc ngủ" vươn ra toàn cầu
Đầu năm 2026, ông sáng lập "Khởi xướng toàn cầu chăm sóc bệnh ngưng thở tắc nghẽn khi ngủ – GIFOSA" và "Khởi xướng toàn cầu chăm sóc bệnh mất ngủ – GIFIN", kết nối chuyên gia từ nhiều quốc gia.
Ông chia sẻ, giấc ngủ là nhu cầu sinh học chung của nhân loại. Vì thế, chăm sóc giấc ngủ cũng phải là nỗ lực toàn cầu.
Mục tiêu của các sáng kiến này là xây dựng chiến lược chăm sóc phù hợp cho gần 1 tỷ người mắc OSA và hơn 3 tỷ người rối loạn mất ngủ trên thế giới. Đồng thời chia sẻ nguồn lực chuyên môn cho các quốc gia có hệ thống y tế hạn chế.
Người thầy luôn "thức" để cộng đồng ngủ
Trong suốt 33 năm gắn bó với y tế và giáo dục nước nhà, GS.TSKH Dương Quý Sỹ luôn xem chăm sóc sức khỏe nhân dân là lý tưởng cao nhất, gắn với tình yêu quê hương và niềm tin vào con đường phát triển của đất nước.
Từng có hơn 10 năm (1993–2003) học tập và làm việc tại Pháp – bác sĩ nội trú, bác sĩ chuyên khoa lâm sàng tại Bệnh viện Cochin (Paris), giảng viên Đại học Paris Cité – Viện Sorbonne, tốt nghiệp xuất sắc Tiến sĩ khoa học tại Đại học Paris Est, ông vẫn đau đáu mong muốn trở về cống hiến cho quê hương.
Năm 2014, ông trở lại Việt Nam, giữ cương vị Bí thư Đảng bộ, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Y tế Lâm Đồng trong hai nhiệm kỳ. Dưới sự điều hành của ông, từ một đơn vị có xuất phát điểm thấp, Nhà trường đã vươn lên nhóm đầu, được vinh danh "Top 100 trường học tiêu biểu châu Á theo tiêu chí UNESCO" và đón nhận Huân chương Lao động hạng Nhất tháng 2/2024.
GS.TSKH. Dương Quý Sỹ tặng Thủ tướng Phạm Minh Chính cuốn Cẩm nang 7.000 câu Hỏi - Đáp về giấc ngủ (ngày 24/2/2026) nhân dịp Thủ tướng gặp mặt đại diện các nhà khoa học tiêu biểu trong lĩnh vực y tế và Giám đốc các bệnh viện Trung ương nhân Kỷ niệm 71 năm Ngày Thầy thuốc Việt Nam - Ảnh: VGP/Nhật Bắc - Ảnh: VGP
Trong đại dịch COVID-19, ông tình nguyện vào Bình Dương 6 tháng, phụ trách chuyên môn tại Khoa Hồi sức Bệnh viện COVID-19 Phú Chánh, trực tiếp điều trị, hội chẩn và triển khai phương pháp mới, góp phần giảm tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân nguy kịch.
Sau dịch, ông tiếp tục khám và hỗ trợ chuyên môn về hô hấp, y học giấc ngủ tại nhiều địa phương: TP.HCM, Đà Nẵng, Ninh Bình, Lào Cai, Quảng Ninh, Hà Nội, Lâm Đồng. Ông dùng kinh phí cá nhân mua tặng hơn 14 máy đo đa ký giấc ngủ, đa ký hô hấp và nhiều thiết bị chuyên dụng cho gần 20 bệnh viện trên cả nước.
Hơn 10 năm trở về phục vụ Tổ quốc, ông chấp nhận xa gia đình đang sinh sống tại Pháp, kiên định với mục tiêu cống hiến trong mọi hoàn cảnh.
Với những đóng góp bền bỉ, ông được phong hàm Phó Giáo sư năm 2013; nhận chức danh Giáo sư năm 2016 tại Đại học Penn State (Mỹ). Ông sở hữu hơn 200 công bố quốc tế, 8 bằng phát minh sáng chế, nhiều giải thưởng vì cộng đồng, Huân chương Lao động và giữ vai trò lãnh đạo tại các hiệp hội chuyên ngành khu vực và thế giới, tiếp tục đóng góp cho sự nghiệp y tế nước nhà trong kỷ nguyên mới.
Bên cạnh nghiên cứu, GS Dương Quý Sỹ cũng tích cực giảng dạy, tổ chức hội nghị khoa học, tham gia phản biện chính sách y tế, đóng góp dữ liệu cho các khuyến cáo quốc tế, đại diện Việt Nam tại các hội đồng chuyên môn toàn cầu về hen và COPD.
Nhưng khi được hỏi về điều tự hào nhất, ông chỉ mỉm cười: "Điều tôi hạnh phúc nhất không phải là bài báo quốc tế, mà là khi một bệnh nhân nói rằng họ đã ngủ ngon trở lại".
Hình ảnh một vị Giáo sư lặng lẽ đi khắp các tỉnh, thành trên cả nước để tầm soát miễn phí, giảng dạy cho đồng nghiệp trẻ, miệt mài với phòng bệnh và những bản thảo nghiên cứu… là minh chứng cho sự cống hiến không ngừng nghỉ của người thầy thuốc mãi được ví như "Mẹ hiền".
"Ngủ ngon là quyền của mỗi người dân. Nếu chúng ta bảo vệ được giấc ngủ của họ, chúng ta đang bảo vệ tương lai của đất nước", ông nói.
Và có lẽ, đó cũng chính là tinh thần cao đẹp của người thầy thuốc – luôn "thức" để cộng đồng được ngủ yên.
